Bazen insan terapiye büyük bir krizle gelmez. Hayatında görünürde ciddi bir sorun yoktur. İşine gider. Sorumluluklarını yerine getirir. İnsanlarla iyi geçinir. Gerektiğinde güçlü olur. Hatta çevresindekiler onu oldukça başarılı ve uyumlu biri olarak görebilir. Ama bütün bunların altında tarif etmesi zor bir his vardır:
Sanki hayatımı yaşıyorum ama tam olarak içinde değilim.
Bazen başka bir cümle gelir:
Herkes beni tanıyor ama ben hangisinin gerçekten ben olduğumu bilmiyorum.
Ya da daha basitçe:
Her şey yolunda. Peki ben neden böyle hissediyorum?
Psikanalist Donald Winnicott bu deneyimi anlamaya çalışırken psikanalitik düşüncenin en etkileyici kavramlarından birini geliştirdi: Gerçek benlik ve sahte benlik. Fakat burada önemli bir ayrım var. “Sahte benlik”, kişinin yalan söylemesi, rol yapması ya da insanları kandırması anlamına gelmez.
Bazen tam tersine, insan o kadar uzun zamandır uyum sağlamaktadır ki uyum sağladığını kendisi bile fark etmez.
Çocuk Kendisi Olmayı Nasıl Öğrenir?
Bir bebeği düşünelim. Acıktığında ağlıyor. Bir şey hoşuna gittiğinde hareketleniyor. Rahatsız olduğunda bunu bedeniyle gösteriyor.
Henüz şöyle düşünmüyor:
- “Bunu yaparsam annem üzülür mü?”
- “Böyle davranırsam beni severler mi?”
- “Şu anda nasıl görünmeliyim?”
Tepkileri büyük ölçüde kendiliğinden ortaya çıkıyor. Winnicott’ın düşüncesinde ruhsal gelişim açısından önemli olan şeylerden biri, bakım veren kişinin bu kendiliğinden hareketlere yeterince uyum sağlayabilmesidir. Her ihtiyacı kusursuz biçimde karşılaması gerekmez. Zaten Winnicott’ın önemli kavramlarından biri tam olarak “yeterince iyi” bakımdır.
Çocuğun deneyimine tekrar tekrar alan açıldığında, çocuk zamanla kendi duygularının ve ihtiyaçlarının var olabileceğini deneyimler. Kabaca söylemek gerekirse:
Ben böyle hissedebilirim ve ilişki yine de devam edebilir.
Bu oldukça temel bir ruhsal deneyimdir. Winnicott’ın kuramında erken bakım çevresi, spontanlık ve kişinin kendisini “gerçek” hissetme kapasitesinin gelişimiyle yakından ilişkilidir.
Peki Çocuk Sürekli Uyum Sağlamak Zorunda Kalırsa?
Şimdi başka bir çocuk düşünelim. Annesi üzgün olduğunda neşeli olması gerekiyor. Babası öfkelendiğinde sessizleşiyor. Evde sorun çıktığında ihtiyaçlarını geri çekiyor.
Ağladığında “Bunda ağlayacak ne var?” deniliyor. Öfkelendiğinde “Böyle davranırsan kimse seni sevmez.” Belki bunların hiçbiri açıkça söylenmiyor bile. Çocuk bazen bir yüz ifadesinden, bir sessizlikten ya da karşısındaki kişinin geri çekilmesinden neyin kabul edildiğini öğreniyor. Ve yavaş yavaş çok önemli bir beceri geliştiriyor:
Ortamı okumak.
- Kim üzgün?
- Kim kızgın?
- Benden ne bekleniyor?
- Nasıl davranırsam sorun çıkmaz?
Bu beceri çocuğu koruyabilir. Çünkü çocuk ilişkilerini korumak zorundadır. Dolayısıyla uyum sağlamak her zaman bir zayıflık değildir. Bazen oldukça yaratıcı bir ruhsal çözümdür.
Winnicott’ın “sahte benlik” düşüncesinin önemli taraflarından biri de budur: sahte benlik yalnızca bir kusur değildir; bazı koşullarda daha kırılgan ve spontan olan tarafı koruyan bir örgütlenme işlevi görebilir. Sorun başka bir yerde başlar. Çocuk büyür. Ortam değişir.
Ama uyum sağlama zorunluluğu içeride yaşamaya devam eder.
“Sen Ne İstersen”
Yıllar sonra biri ona sorar: “Bu akşam nereye gidelim?” Cevap:
- “Fark etmez, sen seç.”
- “Ne yemek istersin?”
- “Bana uyar.”
- “Bu seni rahatsız etti mi?”
- “Yok, önemli değil.”
- “Sen ne istiyorsun?”
Sessizlik. Dışarıdan bakıldığında bu kişi son derece uyumludur. Ama belki uzun zamandır yaptığı şey kendi isteğini ifade etmek değil, karşısındaki kişinin isteğini mümkün olduğunca hızlı anlamaktır. Bu nedenle bazen sorun “hayır diyememek”ten daha derindedir.
İnsan önce şunu fark etmekte zorlanabilir: Ben aslında hayır demek istiyor muyum? Çünkü başkasının ihtiyacını fark etmek o kadar hızlı gerçekleşir ki kendi isteği henüz ortaya çıkamadan geri çekilebilir.
Sahte Benlik “Sahte İnsan” Demek Değildir
Burada Winnicott’ın kavramını yanlış anlamamak önemli. Hepimizin toplumsal bir tarafı vardır. İş yerinde aklımızdan geçen her şeyi söylemeyiz. Bir arkadaşımız için bazen kendi planımızı değiştiririz.
Sevdiğimiz insanlara uyum sağlarız. Toplumsal yaşam zaten belirli bir uyum kapasitesi gerektirir. Winnicott da sahte benliğin daha sağlıklı düzeylerinde bu uyumun toplumsal yaşamın parçası olabileceğini düşünür. Sorun, bu uyumun kişinin spontanlığını korumak yerine onun yerini almaya başlamasıdır. Yani mesele:
“Hiç kimseye uyum sağlama.” değildir. Mesele şudur:
Uyum sağlarken kendime ne oluyor?
Herkesin Sevdiği Kişi Olmak
Bazı insanlar hakkında sık sık şöyle söylenir:
- “Çok kolay biridir.”
- “Kimseyi kırmaz.”
- “Her ortama uyum sağlar.”
- “Onunla hiç sorun yaşamazsın.”
Bunlar gerçekten güzel özellikler olabilir. Ama bazen insanın zihninde başka bir soru belirir: Hiç kimse benimle sorun yaşamıyorsa, ben kendi rahatsızlığımı nereye koyuyorum? Örneğin bir arkadaşınız sizi kırıyor.
İçinizde öfke beliriyor. Ama birkaç saniye sonra: “Onun da zor bir dönemi var.” diye düşünüyorsunuz.
Partneriniz sınırınızı aşıyor. “Bunu sevmedim.” demek yerine “Belki ben fazla hassasım.” diyorsunuz.
İş yerinde kaldıramayacağınız bir sorumluluk geliyor. İlk refleksiniz “Tabii, hallederim.” oluyor. Ve günün sonunda herkes sizden memnun. Bir kişi hariç: Siz.
Öfke Nereye Gider?
Sürekli uyum sağlamanın en ilginç taraflarından biri öfkeyle ilişkidir. Çünkü öfke çoğu zaman bize bir sınırın aşıldığını haber verir.
- “Bunu istemiyorum.”
- “Bu bana fazla geldi.”
- “Burada dur.”
Fakat kişi ilişkilerinde öfkenin tehlikeli olduğunu öğrenmişse, onu ifade etmek kolay olmayabilir. Öfke bazen suçluluğa dönüşür. Bazen kişi kendisini eleştirmeye başlar. Bazen bedensel bir gerginlik hisseder.
Bazen nedenini açıklayamadığı bir yorgunluk yaşar. Bazen de: “Artık kimseyi görmek istemiyorum.” diyerek ilişkiden tamamen çekilir.
Bu nedenle sürekli uyumlu görünen birinin içinde hiç öfke olmadığını düşünmek yanıltıcı olabilir. Belki de öfkenin konuşabileceği güvenli bir yer hiç oluşmamıştır.
“Ben Böyle Biriyim”
Sahte benliğin en görünmez olduğu yerlerden biri de budur. İnsan zamanla uyum biçimini kişiliği zannetmeye başlayabilir.
- “Ben zaten fedakâr biriyim.”
- “Ben kolay kolay kızmam.”
- “Benim için fark etmez.”
- “Ben güçlü biriyim.”
- “Ben kimseye ihtiyaç duymam.”
Belki gerçekten öyledir. Ama psikanalitik merak küçük bir soru ekler: “Hep mi öyleydin, yoksa bir zamanlar böyle olmak mı gerekti?” Bu sorunun cevabı her zaman çocuklukta dramatik bir olay değildir.
Bazen ortada büyük bir travma yoktur. Daha sessiz bir şey vardır: Kişinin kendi deneyiminden önce çevresindekilerin ihtiyaçlarını hesaba katmayı öğrenmesi.
Başarılı Ama Canlı Değil
Winnicott’ın yaklaşımında önemli kavramlardan biri “gerçek hissetmek”tir. Gerçek benlik kavramı, internet dilindeki “gerçek kişiliğini keşfet” fikrine indirgenmemelidir.
Winnicott için mesele daha çok spontanlık, yaratıcılık ve kişinin kendi deneyiminin kaynağı olduğunu hissedebilmesiyle ilgilidir. Özgün metninde gerçek benliği spontan jest ve kişisel fikirle ilişkilendirir; sonraki psikanalitik çalışmalar da kavramı psikolojik canlılık ve kişinin kendisini gerçek hissetme deneyimi üzerinden tartışmaya devam etmiştir.
Bu nedenle kişi dışarıdan oldukça işlevsel olabilir. Başarılı olabilir. Çalışabilir. İlişkilerini sürdürebilir.
Herkesin takdir ettiği biri olabilir. Ama içeride hayatın biraz mekanikleştiğini hissedebilir. Sabah kalk. İşe git. Yapılması gerekenleri yap. Mesajlara cevap ver. İnsanlarla görüş. Eve dön.
Uyu. Ve ertesi gün yeniden. Hayat devam eder. Ama insan bazen kendisine şu soruyu sorar:
Ben en son ne zaman gerçekten bir şey istedim?
“Kendim Gibi Davranırsam Beni Severler mi?”
Belki de sahte benlik meselesinin en hassas noktalarından biri burada bulunur. Çünkü uyumun arkasında bazen yalnızca iyi görünme arzusu yoktur. Daha temel bir endişe vardır: İlişkiyi kaybetmemek.
Çocuk için ilişki hayati önemdedir. Bu nedenle kendi spontanlığının ilişkiyi tehlikeye attığını hissederse, ilişkiden vazgeçmek yerine kendisinden vazgeçmeye yaklaşabilir. Yetişkinlikte bunun izleri daha incelikli biçimlerde görülebilir:
- “Hayır dersem kırılır.”
- “Öfkemi gösterirsem gider.”
- “İhtiyacımı söylersem yük olurum.”
- “Başarısız olursam değerim kalmaz.”
- “Beni gerçekten tanırsa belki sevmez.”
İşte burada insanın yaşadığı çatışma yalnızca: “Kendim olmak istiyorum.” değildir. Diğer tarafta da güçlü bir ihtiyaç vardır:
“Ama seni kaybetmek istemiyorum.” Psikodinamik açıdan bu iki tarafı birlikte görebilmek önemlidir.
Gerçek Benlik Bir Yerde Saklanan “Asıl Kişiliğimiz” mi?
Burada kavrama biraz mesafe koymak da gerekiyor. Gerçek benliği, insanın içinde yıllardır saklanan ve terapiyle bulunup çıkarılacak değişmez bir “öz” gibi düşünmek Winnicott’ı fazla basitleştirebilir.
Güncel akademik tartışmalarda “gerçek benlik” fikrinin kimlik, otantiklik ve değişmez bir öz varsayımı açısından sorunları da ele alınıyor. Winnicott üzerine çağdaş okumalar ise kavramı daha çok spontanlık, canlılık ve kişinin kendisini gerçek hissetme deneyimi üzerinden düşünmenin mümkün olduğunu gösteriyor.
Dolayısıyla psikoterapinin amacı: “Gerçek kişiliğinizi bulmak” değildir. Belki daha doğru soru şudur:
Hangi ilişkilerde kendimi daha canlı, spontan ve kendime yakın hissediyorum; hangi ilişkilerde ise sürekli bir role dönüşüyorum?
Psikoterapide Sahte Benlik Nasıl Görünür?
İlginç biçimde bütün bunlar terapi odasında da ortaya çıkabilir. Kişi terapistin “iyi danışanı” olmaya çalışabilir. Doğru şeyleri anlatabilir. Seansa hazırlanabilir.
Terapistin ne duymak istediğini tahmin etmeye çalışabilir. Hatta terapi hakkında oldukça iyi konuşabilir. Ama bütün bunların arasında daha spontan olan taraf yine geride kalabilir. Winnicott bu konuda dikkat çekici bir noktaya değinir: sahte benlik analitik çalışmayla uzun süre işbirliği yapabilirken daha temel meseleler dokunulmadan kalabilir.
Bu nedenle psikanalitik psikoterapide bazen önemli olan yalnızca ne anlatıldığı değil, anlatırken ilişkide ne olduğudur. Örneğin:
- Terapistinizi hayal kırıklığına uğratmaktan korkuyor musunuz?
- Seans sırasında bile “doğru şeyi” söylemeye mi çalışıyorsunuz?
- Terapist sessiz kaldığında hemen boşluğu doldurma ihtiyacı mı hissediyorsunuz?
- Öfkelendiğiniz halde bunu söylemek zor mu geliyor?
- Terapistin sizin hakkınızda ne düşündüğünü sık sık merak ediyor musunuz?
Bunların her biri kişinin diğer ilişkilerinde yaşadığı bir örüntünün terapi ilişkisinde yeniden görünür hale gelmesine alan açabilir. Psikodinamik çalışmada terapötik ilişkinin kendisinin önemli olmasının nedenlerinden biri de budur.
Kendine Yaklaşmak Her Zaman Rahatlatıcı Değildir
İnsan yıllarca uyum sağlayarak ilişkilerini koruduysa, bir gün: “Artık kendim olacağım.” demesi meseleyi çözmez. Çünkü değişim bazen beraberinde suçluluk getirir.
İlk kez hayır dediğinizde kötü hissedebilirsiniz. Birinden farklı düşündüğünüzü söylediğinizde kaygılanabilirsiniz. Bir ihtiyacınızı dile getirdiğinizde bencil olduğunuzu düşünebilirsiniz. Hatta daha önce sizi “çok uyumlu” bulan insanlar değişiminizden hoşlanmayabilir.
Bu yüzden psikoterapide mesele yalnızca kişinin kendi isteğini bulması değildir. Kendi isteğinin ilişkilerde yaratabileceği gerilime dayanabilmesi de çalışmanın bir parçasıdır.
Belki de Soru “Gerçek Ben Kim?” Değildir
Kendimizi anlamaya çalışırken bazen büyük sorular soruyoruz: “Gerçek ben kimim?” Belki bu soru gereğinden fazla büyük. Daha küçük sorularla başlamak mümkün:
- Birisi benden bir şey istediğinde, ben ne istediğimi fark edebiliyor muyum?
- Hayır dediğimde ne hissediyorum?
- Öfkelendiğimde bunu kendime itiraf edebiliyor muyum?
- Kimsenin beni yargılamayacağını bilsem neyi farklı yapardım?
- Hangi insanların yanında kendimi sürekli kontrol ediyorum?
- Hangi ilişkilerde daha spontanım?
Ve belki en önemlisi: “Kendim olduğumda ilişkilerimin devam edebileceğine inanıyor muyum?” Belki kendine yaklaşmak, bir gün bütün maskeleri çıkarıp altında duran “gerçek kişiyi” bulmak değildir. Belki çok daha yavaş bir süreçtir.
Bir şey istemek. Bir şeyi istemediğini fark etmek. Öfkelenmek. Fikrini değiştirmek. Hayır demek. Yardım istemek. Sessiz kalmak. Bazen de ne hissettiğini henüz bilmemek.
Ve bütün bunların içinde ilişkinin hâlâ devam edebileceğini deneyimlemek. Çünkü bazen insanın ihtiyacı “daha iyi bir versiyonuna” dönüşmek değildir. Kendisini sürekli düzenlemek zorunda kalmadan da var olabileceği bir alan bulmaktır.
Klinik Psikolog Melek Saltıkalp
Psikanalitik / Psikodinamik Psikoterapi
Bu yazı psikolojik kavramlar hakkında bilgilendirme ve düşünmeye alan açma amacı taşımaktadır. Tanı, kişisel değerlendirme veya psikoterapi yerine geçmez.
